YAMATO-DEN – zarys historyczny najstarszej tradycji kucia japońskich mieczy

YAMATO-DEN – zarys historyczny najstarszej tradycji kucia japońskich mieczy

autor: Jurek Kagetora Klawiński

 

Tradycja Yamato, jedna z pięciu tradycji (gokaden) okresu “starych mieczy” jest najstarsza i najbardziej chyba owiana legendą. Począwszy od legendarnego Amakuni, poprzez licznych mistrzów kujących miecze na użytek mnichów-wojowników, tradycja Yamato oznaczała doskonałe miecze o smukłej i eleganckiej głowni. Miecze te są wyoce cenione przez wytrawnych kolekcjonerów, choć ich popularność została przyćmiona już dawno temu przez tradycje takie jak Soshu czy Bizen.

KONTEKST HISTORYCZNY OKRESU KOTO

Nie sposób nie umieścić najstarszej tradycji kucia mieczy japońskich nie definując epoki. Miecze Yamto-den epoki Koto to te, które wykuto w następujących centrach kulturowych i okresach:

Okres Nara – miasto to (zwane wtedy Heijō-kyō) było pierwszą stolicą Japonii i siedzibą dworu cesarskiego w latach 710 – 740 oraz 745 – 784 . Kraina historyczno-geograficzna – Yamato. Po przeniesieniu stolicy do Heian-kyō miasto stało się ważnym ośrodkiem świątynno-klasztornym (świątynie Tôdaiji, Kôfukuji, Kasuga-Taisha, las Kasugayama, świątynie Gangôji, Yakushiji, Tôshôdaiji i inne). Utraciło natomiast znaczenie polityczne. Główną przyczyną cesarskiej decyzji było zbyt częste mieszanie się w sprawy dworu potężnego lobby klasztorów buddyjskich – relokacja stolicy wydatnie je osłabiła…

Okres Heian to epoka w historii Japonii trwająca od 794 do 1185 r. Jego początek wyznacza przeniesienie dworu cesarskiego z Nary do oddalonej o kilkadziesiąt kilometrów, specjalnie w tym celu wybudowanej, nowej stolicy o nazwie Heian-kyō (obecnie Kioto, kraina historyczno-geograficzna – Yamashiro), zbudowanej na wzór bogatego chińskiego miasta Chang’an (koniec tzw. Szlaku Jedwabnego).

Okres Kamakura wziął nazwę od miasta leżącego na Honsiu, po zachodniej stronie półwyspu Miura, ok. 50 km na południowy zachód od współczesnego Tokio (dawniej Edo); było ono faktyczną stolicą Japonii od 1192 do 1333 r., kiedy była siedzibą szogunatu Kamakura.

Muromachi to okres w historii Japonii przypadający na lata 1336 – 1573 (w polskiej historiografii okres ten nazywany jest także Muromachi-Ashikaga). Jego nazwa pochodzi od dzielnicy Kioto, w której rezydencję mieli przedstawiciele rodu Ashikaga. Członkowie tego rodu pełnili w tym czasie funkcję szoguna.

 

BUDDYZM W JAPONII – KALENDARIUM

Drugim czynnikiem wspierającym powstanie i rozwój Yamato-den było wprowadzenie w Japonii buddyzmu i burzliwy jego rozwój:

588 – Umako Soga funduje Asuka-dera (Hōkō-ji) pierwszy klasztor męski.

593 – książę Shōtoku zostaje regentem i buduje świątynię Shitennō-ji (ukończony w 596 r.), a buddyzm zostaje proklamowany religią państwową.

692 – w Japonii jest już 545 świątyń i klasztorów.

1035 – początek otwartej wojny pomiędzy „obrządkami” Enryaku-ji (tendai sammon) i Mii-derą (tendai jimon).

1180 – spalenie Tōdai-ji i Kōfuku-ji przez klan Taira – za popieranie klanu Minamoto.

1571 – Oda Nobunaga niszczy klasztory i świątynie na górze Hiei i inne (razem pali 3000 klasztorów, niektóre – z mnichami).

 

CHRONOLOGIA PIERWOTNYCH SZKÓŁ KUCIA MIECZA

Spoglądając na epoki zaistnienia pierwszych szkół kucia miecza widać, że mamy do czynienia z następującymi faktami:

1. Pierwsze miecze zwane japońskim kują legendarny Amakuni i jego syn Amakura w krainie Yamato, w epoce Taiho (701 – 704) – pierwotna szkoła Yamato.

2. Kolejny odnotowany kaji z innego stylu to dopiero Sanjo Munechika z Yamashiro, epoka Eien (987 – 989) – kuje pierwotne Yamashiro.

Teoria Gokaden (pięciu szkół) powstała dużo później, więc opisuje stan istniejący dopiero na koniec okresu Koto (schyłek XVI w.).

Istniało pięć głównych tradycji, jeśli chodzi o produkcję mieczy. Najstarsza – Yamato-den; późniejsze – Yamashiro-den, Bizen-den, Soshu-den i najmłodsza – Mino-den.

Najważniejsze centra kucia mieczy w Japonii – na czerwono Koto, na żółto – Shinto

 

LEGENDY KOWALI Z YAMATO

  1. Pojawienie się pierwszego nihon-to przypisuje się Amakuniemu, który rozrywa stary obosieczny miecz typu chińskiego jian i uzyskuje dwie JEDNOSIECZNE I WYGIĘTE głownie.
  2. Amakuni kuje z synem NIE ŁAMIĄCE SIĘ miecze dla cesarza (wymyślił hart selektywny?) – legenda kowali z Yamato za Johnem Yumoto w „Samurai Sword: A Handbook

Obie opowieści wskazują na powstanie nowego rodzaju miecza: jednosiecznego (1) z krzywizną (sori), będącą zapewne wynikiem zabezpieczającego przed pękaniem całościowo zahartowanego ostrza hartu selektywnego (2).

 

NAZEWNICTWO KLASZTORNE

W NAZWACH SZKÓŁ TRADYCJI YAMATO-DEN

Według źródeł japońskich środowisko kowali Yamato pracowało w większości na rzecz zbrojowni świątynnych. Ślad podporządkowania produkcji potrzebom armii świątynnych pozostał w nazewnictwie poszczególnych szkół stylu Yamato i nazewnictwie typologicznym nihon-to, np.:

– szkoła Tegai (założyciel Kanenaga1288 – 1293) – Tegaimon, brama Todaiji (świątyni) w Nara.

– szkoła Taima (założyciel Kuniyuki 1288 – 1293) – świątynia Taimaji w Yamato.

– szkoła Shikkake (założyciel Norihiro, ale naprawdę – Norinaga 1329 – 1331) – nazwa pochodzi od kamienia do siadania dla pielgrzymów przy bramie buddyjskiej świątyni.

– torii-sori – krzywizna głowni przypominająca kształt łukowatej belki nad bramą typowej buddyjskiej świątyni.

PRZYCZYNY KONSERWATYZMU I UPADKU STYLU YAMATO-DEN

Przyczyny powstania, rozkwitu, a potem schyłku szkoły Yamato były – historycznie rzecz ujmując – typowe: konserwatyzm, zamknięcie na nowe trendy, praca na rzecz strony przegranej w konflikcie politycznym. Oto przyczyny:

  1. typowa broń mnicha z klasztornej armii (sohei) to była mocna naginata – miecz miał rolę pomocniczą i wystarczał w kanonicznej formie, nie rozwijał się…
  2. lwia część produkcji kaji prowincji Yamato szła cały czas do arsenałów klasztornych (zamówienia i dary wiernych), a to skłaniało kowali do kucia w tym samym stylu, w jakim pracowali od dekad i wieków (customizacja rozumiana specyficznie – jako brak nowych wymagań klienta).
  3. ten stan trwał od X do połowy XVI w. i momentu rozbicia klasztorów i mnisich armii przez Nobunagę; w tym czasie inni płatnerze szli naprzód – czerpali z tradycji Yamato, ale i tworzyli nowe wartości użytkowe kolejnych generacji mieczy.

 

Przykładowo: odejście dworu cesarskiego, a więc i rzeszy wojowników z Nary do Kyoto, a potem Kamakury i liczne w tym czasie wojny spowodowały w efekcie m.in.:

  • wydłużenie miecza tak, by był przydatny do walki konnej: przy rozsądnej masie (technika jednoręczna – jedyna możliwa przy jednoczesnym prowadzeniu konia) głownia musiała być dłuższa, a więc i smuklejsza. Skuteczniejsze było też z konia uderzenie krojące (przeciągnięcie), a więc i zwiększenie krzywizny broni – początkowo przez pochylenie nakago ku mune, co pozwalało dodatkowo zakrzywić tsukę i dać jej oparcie na przedramieniu (dźwignia!), by przy unoszeniu nie męczyć nadgarstka (taka pierwotna ergonomia). Widzimy to np. w mieczach szkoły Yamashiro.
  • rozwój w epoce ustawicznych wojen uzbrojenia ochronnego (zbroje z tekstylno-skórzanych zamieniły stalowe lamelkowe i kolcze, a lekkie hełmy – na wykonane ze stalowych płytek) wymusił masywniejszą budowę miecza, silniejsze, bo dwuręczne ciosy, a w efekcie – częstsze ostrzenie głowni, poszerzono więc w procesie hartowania niszczony w walce obszar hamonu, co przedłużało bojową żywotność miecza. To z kolei powiększyło nieco krzywiznę (sori) typowego miecza. Te cechy obserwujemy w szkołach Soshu (związanej produkcją z szogunatem w Kamakurze) i Bizen, a potem – Mino. Dotyczy to też tanto (pojawia się yoroi-doshi!) i hantachi (uchigatana).
  • W tym czasie mnisi, nie uczestnicząc w walkach klanów, pełnili tylko funkcje ochronne dla nie zagrożonych zmaganiem feudałów klasztorów; będąc na pozycji neutralnej, uzbrojeni, doskonale zabezpieczeni przed atakami np. band opryszków. W skuteczności broni cofnęli się jednak zdecydowanie wobec reszty…

TYPOWE CECHY MIECZY YAMATO

Kilkakrotnie w historii Japonii nowi władcy danego okresu, by wzmocnić swoją pozycję i osłabić rywali, urządzali tzw. katanagari – polowania na miecze. Armia nakazywała oddać, poszukiwała i konfiskowała miecze. Najsłynniejszą taką akcję przeprowadził słynny wódz Toyotomi Hideyoshi w 1588 r. W ten sposób dokończył niejako po wielowiekowym okresie wojen dzieła rozbrojenia Japończyków pospolitego pochodzenia – chłopów, kupców, mnichów… Miecz miał być wyłącznym atrybutem klasy samurajskiej!

Artystyczna synteza okresu Sengoku (14671573)

Był to kolejny po upadku świątynnych armii etap zagłady mieczy szkoły Yamato: skonfiskowano i zniszczono wówczas wiele starych mieczy, siłą rzeczy tańszych już wówczas i bardziej dostępnych np. dla pochodzących często z gminu ashigaru (lekkonogich). Hideyoshi, który sam był w pewnym okresie swego życia „lekkonogim”, wiedział, że to niebezpieczna grupa ludzi, zawsze zdolna do walki po którejś ze stron…

W wyniku takich akcji dziś mamy bardzo mało starych mieczy szkoły Yamato w spisie Juyo Token – zaledwie kilkaset (niektóre źródła podają, że nawet mniej).

W tej sytuacji poszukuje się w mieczu charakterystycznych cech dla wytworu danego stylu, jego szkół czy poszczególnych mistrzów. W przypadku Yamato-den jak mantrę powtarza się:

wysokie shinogi,

szerokie shinogiji,

boshiyakizume lub ko-maru,

brak sygnatur (muji),

hamon – suguha hotsure w postaci nie

powszechne występowania hady masame w różnych kombinacjach – z mokume i itame.

Przewodniczący Netherlands Tōken Society Han Bing Siong wskazał na fakt występowania czystej formy pierwotnej hady (masame) w starszych wyrobach różnych szkół Yamato: Oto opracowane przez niego dane:

  1. w Shikkake: 5 masame z 82
  2. w Senjuin: 3 masame z 80
  3. w Taima: 2 masame z 159
  4. w Tegai: 1 masame z 4

Wyjątkiem jest tu szkoła Hosho, która stosowała wyłącznie masame. Szkoła Hosho: (założyciel Kunimitsu [Sadamitsu]).  Szkoła mieściła się w Takaichi-gori i jako jedyna wzięła swą nazwę nie od świątyni, lecz od nazwiska – Hosho. Jej mistrzowie to Sadamune, Sadayoshi, Sadatsugu, Sadazane, Sadakiyo, Sadaoki i Sadamitsu. Miecze Hosho harakteryzują się świetnie wykutym, czystym masame.

Opisując specyfikę tradycji Yamato, możemy przyjąć za pewniki następujące jej wyróżniki:

  • sugata – wąska, smukła, nieco masywniejsza niż w szkole Yamashiro, z podwyższonym shinogi;
  • kissaki – typowe chu-kissaki, czasem nieco przedłużone, typowe kaeri – yakizume;
  • soritorii-sori (najgłębszy punkt strzałki w środku nagasy);
  • jihadamasame (drobne – prawie nashi-ji). Niektóre szkoły używały mieszanki ko-mokume i masame;
  • hamon – generalnie suguha hotsure (prosty swobodny) z małymi ashi iri, utworzony przez nie (nie-deki), prawie nie występuje ji-nie (drobniutkie, przypominające ziarnka piasku punkciki w linii nie);
  • nakago – głównie kurijiri;
  • horimono i sygnatury występują bardzo rzadko.

Najważniejsze szkoły: 1. Senjuin 2. Taima 3. Shikkake 4. Tegai 5. Hosho (było jeszcze kilka pomniejszych – dodatkowe szczegóły opisane „The connoisseur’s book of Japanese swords”, Kōkan Nagayama).

Niektórzy badacze twierdzą, że tradycja Yamato-den z czasem osłabła i w okresie Muromachi zlała się praktycznie w jedno z tradycją Yamashiro… Wielu kolekcjonerów określa jednak ten styl słowami: the Yamato blades are the finest of the Gokaden.


TRADYCJA YAMATO
W OKRESIE NOWEGO MIECZA (SHINTO)

W broszurze „Nihonto Newsletter” 11/1968 Albert Yamanaka opisuje (na str. 3) specyfikę stylu Yamato w dobie miecza Shinto. Nie ma tych spostrzeżeń za wiele:

  • hamon troszkę poszerza się w stosunku do klasycznych mieczy Koto;
  • zmniejsza się liczba takich zjawisk widocznych na głowni, jak hakkikake, nijuba czy uchinoke;
  • hada staje się niemal wyłącznie ko-mokume;
  • boshi – najczęściej ko-maru, ale z nielicznymi już hakkikake.

Do najwybitniejszych płatnerzy tej epoki należą tacy „wyznawcy” Yamto-den jak: Masatoshi, Kaneyasu, Kanesada (uwaga: to ktoś inny niż Kanesada „Nosada” z tradycji Soshu!), Yasutsugu, Nagamune, Nagamichi i Masanori.

SHINSHINTO I GENDAITO

Yamato-den cały czas jest obecne w tle kontynuacji sztuki kucia mieczy japońskich. Fascynacja ową pierwotną tradycją mieczniczą daje się zaobserwować zwłaszcza w okresie agresywnego imperializmu początku XX w. Pojawiają się kujący dla wojska płatnerze, przybierający pseudonimy dawnych mistrzów epoki Yamato. Doskonałym przykładem jest np. Kumazawa Kanetoshi – katanakaji pracujący dla arsenału Seki Tosho w Tokio. Imię Kanetoshi należało do jednego z XIV-wiecznych mistrzów szkoły Tegai kującej w tradycji Yamato-Yamashiro założonej przez legendarnego Kanenagę w końcu XIII w. Takich przykładów można znaleźć więcej…

 

 

BIBLIOGRAFIA

1. „The connoisseur’s book of Japanese swords”, Kōkan Nagayama

2. „Samurai Sword: A Handbook”, John Yumoto

3. „Nihonto Newsletter” 1967 – 1968, Albert Yamanaka

4. www.nihonto.ca

5. www.nihonto.com

6. „The Craft of the Japanese Sword”, Knapp and Yoshihara

7. „Genealogies and Schools of Japanese Swordsmiths” Markus Sesko

 

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

18 − 2 =

Close